Spomenici i zapisi sa periferije

U prvom planu ove fotografije stoji Albanac srednjih godina, obučen u zakrpljenu odeću i tjerq galana — tradicionalne smeđe vunene muške pantalone ukrašene crnim vezenim gajtanima — dok pozira pred kamerom sa cigaretom u ruci. Pažnju više od samog čoveka privlači drvena tabla iza njega u pozadini, na kojoj je, otprilike, na nemačkom, albanskom i srpskom jeziku ispisano isto upozorenje. Nemački tekst glasi: „Ovde se tuku spekulanti i varalice, kao i zelenaši koji koriste tešku nevolju siromašnih ljudi da bi se obogatili.“ Ispod nemačkog teksta, albansko obaveštenje ispisano je u dva reda, velikim slovima, i glasi: „Ovde se tuku oni koji spekulišu i obmanjuju.“

Danas je od spomen-obeležja u parku ostala samo bista Ramiza Sadikua; do sredine 1999. godine, sa njegove desne strane stajala je i bista Borisa Vukmirovića, ali je ona uklonjena i nestala 1999. godine, neposredno nakon rata na Kosovu.
Dvojac Boro i Ramiz dobio je još jedan spomenik 1963. godine, kada je na mestu gde su pogubljeni podignut obelisk visok 10 metara, koji su dizajnirali Miodrag Pecić i Svetomir Basara.

Ovaj spomenik je povezan sa istorijom streljanja tokom DSR-a. U nedeljnom listu „Bashkimi i Kombit“ (Narodno jedinstvo), u broju od 24. oktobra 1944. godine, pisalo je:
„U noći uoči 21. oktobra, u Debarskoj ulici, izvršen je gnusni atentat na jedno nemačko vozilo. Strpljenju nemačkih oružanih snaga došao je kraj. Kaznene mere:

1. Četvrt koja okružuje mesto incidenta u Debarskoj ulici biće srušena;

2. 100 komunističkih zatvorenika iz Tirane, koji pripadaju intelektualnom sloju i trenutno se nalaze u koncentracionom logoru u Prištini, biće odmah streljano u znak odmazde;

3. 80 poznatih članova Narodnooslobodilačkog pokreta u Tirani biće zadržano kao taoci i, u slučaju ponovnog napada na pripadnike nemačke vojske, biće obešeni. Komanda nemačkih oružanih snaga u Albaniji.“

Ovaj spomenik je podignut i svečano otvoren pre samo dve godine, 23. avgusta 2023, na inicijativu Udruženja prijateljstva Kosovo–Izrael i Albansko-američke fondacije.

Nazvan prema dvojezičnom natpisu „Muri i Nderit / Zid časti“, ovaj spomenik se sastoji od ploče visoke oko dva i po metra, pored koje piše: „Spasitelji Jevreja na Kosovu“.

Na toj komemorativnoj ploči ispisana su imena 24 kosovska Albanca koji su spasavali Jevreje tokom rata.

Ova bela maramica, sa izvezenim albanskim nacionalnim simbolom — dvoglavim orlom — i natpisom „Kujtim nga Shqipnia“ (Sećanje iz Albanije), pripadala je sedmogodišnjem jevrejskom detetu, Jaši Altarcu, koji je uspeo da preživi Holokaust zahvaljujući pomoći Albanaca. Tokom invazije nemačkih trupa na Jugoslaviju u aprilu 1941. godine, bomba je pogodila kuću u Sarajevu u kojoj se sklonila porodica Altarac, nakon što su pobegli iz Beograda kao izbeglice. Eksplozija je usmrtila Jašinu baku i njegovu sestru Leu. Nakon njihove sahrane, Jašini roditelji, Majer i Mimi (Merjana) Altarac, vratili su se u Beograd pod nemačkom okupacijom. Majer Altarac je bio jedan od najistaknutijih arhitekata u Beogradu pre izbijanja Drugog svetskog rata, a u kamenolomima širom Jugoslavije otkrio je nekoliko izvora mermera i drugog kamena koje je koristio za svoje arhitektonske projekte.

Uprkos činjenici da njihove nenapisane biografije izazivaju brojne javne debate, i bez obzira na osetljivu prirodu njihovih uloga i politika kao saradnika italijanskih fašista i nemačkih nacista, imena ovih likova se danas mogu naći na uličnim tablama. U nekim slučajevima se pojavljuju čak i jedni pored drugih, kao u prištinskom naselju Dardanija, gde dve male ulice u blizini škole „Dardanija“ nose imena Rexhepa Mitrovice — premijera Albanije pod nemačkom okupacijom od 4. novembra 1943. do 18. jula 1944. — i Antona Harapija, katoličkog sveštenika koji je, uz dozvolu Svete stolice, služio kao član Visokog regentskog saveta od 13. septembra 1943. do kraja 1944. godine, takođe pod nacističkom okupacijom.