Vrasja e Arlinda Zekajt, 49-vjeçare, ka ngjallur zemërim në mbarë Kosovën dhe ka nxitur reagime edhe në diasporë, përmes rrjeteve sociale. Si anëtar i diasporës shqiptare, me zemrën në Kosovë, nuk mund të mos ndaj përvojën time nga Norvegjia, ku kam lindur dhe jam rritur. Fatkeqësisht, femicidi mbetet problem edhe në Norvegji. Megjithatë, Kosova mund të mësojë nga përvoja e vendeve që e kanë trajtuar këtë çështje shumë më herët.

Mbrëmjen e 25 tetorit, Arlinda u vra në shtëpinë e saj, pak minuta pasi policia e kishte shoqëruar deri aty. Ish-kunati i saj është i dyshuari për vrasjen. Nëntë ditë më parë, gjykata në Pejë kishte nxjerrë urdhër për mbrojtjen e saj nga ish-bashkëshorti dhe kishte urdhëruar që ajo të lejohej të kthehej në shtëpinë e saj, ku jetonte me djalin e saj. Më 22 tetor, ajo i shkroi vetë prokurorisë dhe paralajmëroi se institucionet përgjegjëse po e linin në baltë. Po atë ditë, një prokuror vlerësoi se kthimi në shtëpi mund ta rrezikonte jetën e saj. Natën kur u vra, i tha policisë se nuk ndihej e sigurt. Iu ofrua strehim në një strehimore. Por djali i saj ishte në shtëpi dhe gjykata i kishte thënë se ajo ishte edhe shtëpia e saj.

Institucionet e dinin. Gjykata e dinte, prokuroria e dinte dhe policia e dinte. Arlinda bëri gjithçka siç duhej, por sistemi dështoi ta mbronte. Dhe Arlinda nuk është e vetmja. Në 10 muajt e parë të këtij viti, në Kosovë u vranë edhe shtatë gra tjera. Po të kishte ndodhur vetëm një herë, do të ishte gabim tragjik. Kur ndodh vazhdimisht, kemi të bëjmë me dështimin e vetë sistemit.

Në ditët në vijim, për Arlindën do të shkruhen shumë artikuj dhe postime në rrjete sociale. Shumë prej tyre do të jenë të nxitura nga zemërimi dhe dëshpërimi, dhe kjo është e kuptueshme. Disa do të argumentojnë se kjo vrasje nxjerr në pah një problem më të thellë kulturor dhe mund të kenë të drejtë.

Unë, megjithatë, do të doja ta zhvendosja vëmendjen përtej dëshpërimit dhe shpjegimeve kulturore, te vetë institucionet që kanë për detyrë të mbrojnë të drejtat dhe liritë e qytetarëve të Kosovës. Ende kam shpresë te sistemi i drejtësisë. Çka mund të bëjnë ligjvënësit, policia dhe institucionet në tërësi, pavarësisht prirjeve kulturore? Pasi që problemet kulturore mund të shkaktojnë pasoja vetëm nëse sistemi i drejtësisë ua lejon.

Mësimet që Norvegjia i nxori nga dështimet

Në vitin 2023, në Norvegji u vranë 17 persona nga partnerët ose ish-partnerët e tyre. Ky numër ishte më shumë se dyfishi i zakonshëm. Pas këtyre shifrave fshiheshin histori që, me dhimbje ta kujtojnë rastin e Arlindës. Në disa raste, autorët e vrasjeve kishin shkelur vazhdimisht urdhrat e mbrojtjes. Në raste të tjera, gratë i ishin drejtuar policisë për ndihmë, por nuk ishin marrë seriozisht.

Në fillim të vitit 2024, Rahavy Varatharajan u vra, pasi për muaj të tërë kishte kërkuar mbrojtje nga policia. Norvegjia u trondit. Zemërimi u përhap nga familjet dhe aktivistët te mediat dhe parlamenti. Të gjithë shtronin të njëjtën pyetje që po shtron Kosova tani: Si ka mundësi që sistemi lejoi që kjo të ndodhte?

Masa e parë ishte krijimi i një komisioni të përhershëm që shqyrton çdo rast vrasjeje nga partneri ose ish-partneri. Qëllimi i tij nuk është ta gjente fajtorin, por të identifikojë dështimet e sistemit dhe të kuptojë se si mund të parandalohet vrasja e radhës.

Gjetjet e komisionit bëhen publike. Kjo transparencë është e rëndësishme. Nëse kultura luan rol në këto vrasje, duhet të kuptojmë se si. E njëjta vlen edhe për paratë dhe pabarazinë e thellë ekonomike mes burrave dhe grave në Kosovë. Mungesa e pavarësisë ekonomike i vëndos gratë para rrezikut dhe i bën ato shumë më të cenueshme ndaj dhunës.

Nëse sistemi dështon, duhet ta dimë se ku. Asnjëra prej këtyre nuk është e mundur pa transparencë. Ajo u mundëson policisë, gjykatave dhe politikanëve të nxjerrin mësime, ndërsa publikut i jep mundësinë t’i mbajë ata përgjegjës. Kosova ia ka borxh të njëjtën gjë Arlindës. Gjëja më e pakët që shteti mund të bëjë tani është ta zbulojë se si u lejua që kjo të ndodhte dhe t’ia tregojë të vërtetën publikut.

Arlinda bëri gjithçka siç duhej, por jo edhe sistemi

Një anëtar i diasporës shqiptare reflekton për dështimet institucionale që çuan në vrasjen e Arlinda Zekajt dhe për masat që ka ndërmarrë Norvegjia për të parandaluar vrasje të tilla.

Armin Braimi