Në periudhën e pasluftës, politikat arsimore të të gjitha qeverive të Kosovës dhe diskursi i tyre publik kanë qenë të qendërzuara rreth përmirësimit të infrastrukturës së institucioneve arsimore, kryesisht atë të arsimit fillor dhe të mesëm.

Problemet tjera të natyrës më përmbajtësore kryesisht janë lënë mënjanë, duke përfshirë problemet me metodat e vjetruara të mësimdhënies apo cilësia e teksteve shkollore. Ngjashëm, mënjanë u lanë edhe investimet në institucionet e edukimit të hershëm të fëmijëve, veçanërisht çerdhet, si institucionet më të rëndësishme në këtë fazë të edukimit — periudhë që i nxit fëmijët të zhvillojnë aftësitë e mendimit kritik, kureshtjen dhe aftësitë e zgjidhjes së problemeve.

Qasja e ulët e fëmijëve në edukimin e hershëm është një prej problemeve më të mëdha në sistemin arsimor të Kosovës, e evidentuar gjerësisht sipas statistikave të Ministrisë së Arsimit, Shkencës, Teknologjisë dhe Inovacionit (MASHTI) dhe raporteve të organizatave ndërkombëtare. Sipas MASHTI, në vitin shkollor 2023/2024 vetëm 8.9% e 107,710 fëmijëve nën moshën pesë-vjeçare ndoqën edukimin parashkollor. Ndërkohë, sipas të dhënave të Bankës Botërore (BB), në vitin 2022, Kosova kishte shkallën më të ulët — vetëm 19.5% — të regjistrimit të fëmijëve të grupmoshës 0 deri në gjashtë vjet në institucionet e edukimit të hershëm dhe kujdesit për fëmijët e vegjël në Ballkanin Perëndimor.

Për fëmijët nga familjet me të ardhura të ulëta, gjendja është edhe më e rëndë. Arsyeja kryesore është mungesa e çerdheve publike. Sipas MASHTI, në tërë Kosovën janë gjithsej 62 çerdhe publike; nëntë qytete s’kanë fare çerdhe publike. Mungesa e shtrirjes së çerdheve publike kryesisht plotësohet me rreth 177 çerdhe private. Në tërësi, operojnë 239 çerdhe, të cilat nuk arrijnë t’i akomodojnë të gjithë fëmijët e kësaj grupmoshe.

Ndërkohë, një prej rrethanave që e vështirëson qasjen në çerdhe është edhe kostoja e lartë e çerdheve private në krahasim me ato publike. Çmimi për regjistrimin e një fëmije në çerdhe publike është rreth 50 euro në muaj, kurse në çerdhet private është më shtrenjtë — 80 deri në 250 euro. Çerdhet publike, ndërkohë, u japin përparësi fëmijëve që vijnë nga rrethana më të vështira socio-ekonomike, duke marrë për bazë aspekte si niveli i të hyrave, ata që vijnë nga kategoritë e luftës, apo rriten nga një prind i vetëm.

Qasja e kufizuar në çerdhe publike dhe kostot më të larta në çerdhe private, bëjnë që prindërit të mbështeten te familjarët për përkujdesje ose në rastin më të zakonshëm, përkujdesja t’u bjerë mbi supe grave.

Sipas Ligjit për Edukimin në Fëmijërinë e Hershme, edukim i hershëm i referohet edukimit të fëmijëve për t’i stimuluar në arritjen e potencialit të tyre të plotë nga lindja deri në momentin që hyjnë në klasën e parë në shkollën fillore. Çerdhet luajnë rol të rëndësishëm në zhvillimin e fëmijëve, duke ofruar ndjenjë të sigurisë dhe të stimulimit për rritjen e aftësive sociale, emocionale dhe kognitive. Në to, fëmijët kanë mundësi të zhvillojnë aftësi të rëndësishme si komunikimi, bashkëpunimi dhe menaxhimi i emocioneve, si dhe mund të zhvillojnë aktivitete edukative dhe fizike. Për shembull, PISA sugjeron se në testet e saj ndërkombëtare — në të cilat 15-vjeçarët e Kosovës rangohen në fund të listës — nxënësit që kanë ndjekur shkollimin e hershëm performojnë dukshëm më mirë.

Përveç rolit në zhvillimin e fëmijëve, çerdhet luajnë rol të rëndësishëm në integrimin e barabartë të grave në tregun e punës. Meqë atyre shpesh u bie përgjegjësia kryesore për përkujdesje ndaj fëmijëve, çerdhet do t’ua hiqnin këtë përgjegjësi, duke u mundësuar zhvillimin e karrierës dhe pavarësinë ekonomike. Sipas të dhënave të Agjencisë së Statistikave të Kosovës (ASK) për vitin 2023, 75.8% e grave në moshë pune nuk janë aktive ekonomikisht, krahasuar me 42.2% te burrat. Nga 24.2 % sa është pjesëmarrja aktive e grave në tregun e punës, vetëm 19.8% janë të punësuara, krahasuar me punësimin e burrave, që arrin në 53.4%.

Në këtë situatë, institucionet e edukimit të hershëm bëhen thelbësore, sidomos për nënat vetushqyese, të cilat, pa këtë mbështetje, kufizohen në mundësitë e tyre për punë dhe zhvillim personal dhe profesional. Si të tilla, këto institucione kanë ndikim edhe në uljen e stereotipeve gjinore duke sfiduar pikëpamjet konservatore, ku roli i grave kufizohet shpesh në përkujdesjen ndaj fëmijëve.

Viteve të fundit, vëmendja te rëndësia e shtimit të numrit të çerdheve ka filluar të rritet, dhe tashmë gati të gjitha partitë politike kanë të integruara në programet e tyre zgjedhore premtime që lidhen me edukimin e hershëm. Megjithatë, programet e partive kanë ende mangësi pasi e koncentrojnë zgjidhjen e një problemi më kompleks në hapa të thjeshtë si bërja e ndërtesave dhe subvencionimi i pagesës për familjet, pa marrë në konsideratë aspekte të tjera të planifikimit efektiv dhe adresimit më të gjerë të problemit.

Në prag të zgjedhjeve të përgjithshme 2025, K2.0 analizoi planet e tri subjekteve politike më të mëdha, Partia Demokratike e Kosovës (PDK), Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK) dhe Aleancës së Ardhmërisë së Kosovës (AAK), e cila garon në koalicion me Nisma Socialdemokrate.

LVV nuk e ka publikuar ende programin zgjedhor, andaj, K2.0 shqyrtoi hapat që ka marrë gjatë qeverisjes së vendit në katër vitet e fundit për të parë se çka mund të nënkuptojë kjo nëse VV qeverisë sërish në mandatin e ardhshëm.

Zotimet e partive politike për çerdhet

K2.0 analizon programet zgjedhore.

Arian Lumezi

Zotimet e partive politike për çerdhet

K2.0 analizon programet zgjedhore.

Arian Lumezi