Gjere e gjate

Qysh po t’shkon jeta?

Nga - 07.07.2021

Për ta nisë karnivalin tonë mediatik “JETË”, redaktorët e K2.0 reflektojnë për trupin, vendin dhe zërin.

Nga Besa Luci

Shumica e diskutimeve në të cilat përfshihemi, sillen rreth ndonjë aspekti të “jetës”: cilësia e jetës, mundësitë e jetës, pritshmëritë e jetës, vështirësitë e jetës, pasiguritë e jetës, padrejtësitë e jetës, alternativat e jetës.

Në esencën e vet, jeta është diçka fundamentale, që i përbashkon njerëzit gjithkund dhe për të cilën përpiqen të gjithë. Ky është rikujtim i qartë i asaj që i lidh njerëzit me njëri-tjetrin, gjë që doli në pah sidomos gjatë 18 muajve të fundit, kur një pandemi na bëri tok të gjithëve në një diskutim global rreth dëmit të tmerrshëm që Covid-19 u shkaktoi mirëqenies e shëndetit të njerëzve. 

Midis formave të vazhdueshme të karantinimeve dhe ngujimeve, që ndikonin në lëvizshmërinë dhe mënyrën e të të jetuarit të njerëzve; pasojave ekonomike globale që vijuan e që më së shumti rënduan më të cenueshmit dhe më të brishtit; midis trazirave të vazhdueshme politike ose shtyerjeve me bërryla të elitave të pushtetit që mundoheshin të përfitonin nga kriza; si dhe vdekjes që shpesh u shndërrua në statistikë të akullt që as nuk i afrohet tregimit të plotë të dështimit politik e keqmenaxhimit — ka qenë jeta, që në një mënyrë a tjetër ndodhej në qendër të gjithkçkaje.

E prapëseprapë, se si flasim për aspektet e ndryshme që përbëjnë jetën flet për atë se cilat përvoja dhe cilat rrëfime konsiderohen si më me vlerë, por edhe se përpjekjet e kujt shpërfillen, s’merren parasysh e përçmohen. 

Kjo ngre çështjen e vlefshmërisë, e një vend i rëndësishëm ku shfaqen diskutime të tilla është përbrenda vetë medias. Jeta, ndonëse ndoshta jo gjithmonë e përmendur si e tillë, është vazhdimisht në qendër të shqyrtimit gazetaresk. Dhe ata që shkruajnë rrëfimet për të, përfundojnë duke marrë vendime që mund të ndikojnë në atë që dimë, shohim, lexojmë ose kuptojmë për shoqërinë rreth nesh.

 

Ballafaqimi me JETËN 

Kjo është njëra prej arsyeve që na shtyri që në K2.0 të zgjedhim JETËN si temë të edicionit të dytë të Karnivalit tonë të përvjetshëm Mediatik.

Pas një periudhe të tejzgjatur gjatë së cilës ndër pyetjet më të shpeshta duket se ishte “kur do t’i kthehet jeta normales?” na u duk e domosdoshme jo vetëm që të vëmë në pyetje atë që e përbën jetën për njerëz e komunitete të ndryshme, por edhe që të sfidojmë idenë e kthimit në të vjetrën. Sepse, dëshira e flaktë për t’iu kthyer “normalitetit” shpesh po sfidohet ose refuzohet, sidomos kur dihet se “normaliteti” për shumëkë nuk do të thotë mirëqenie, e as nuk ishte domosdoshmërisht diçka për t’u përkrahur në radhë të parë.

Tanimë është thënë shpeshherë, por lypset të përsëritet sepse vazhdon të jetë e vërtetë – pandemia nxori në pah pabarazitë e stërmëdha strukturore dhe sistematike, globalisht e edhe më shumë lokalisht.

Kjo reflektohet në kaq shumë nivele: shpërndarjen e ngadaltë të vaksinave nëpër vendet e varfra, me grumbullimet fillestare dhe nacionalizmat e vaksinave nëpër vendet më të pasura; pakot e ndihmave ekonomike që favorizonin konglomeratet kundrejt bizneseve të vogla, ose pronarët kundrejt punëtorëve; shpërfilljen e vazhdueshme të migrantëve duke i konsideruar si “tjetri” që nuk meriton vëmendje, madje edhe në gjendjen e krizës globale që do të duhej të ndillte njëfarëlloj dhembshurie; pranimin e dukshëm kulturor se gratë vazhdojnë të vriten nga duart e patriarkisë; përpjekjet politike për t’ua kontrolluar dhe rregulluar trupat “të tjerëve” kur vlerësohen si “të ndryshëm”; moskokëçarjen e vazhdueshme se si dëmi që po i shkaktohet vendit tonë të përbashkët, mjedisit, po shitet si ndërmarrje premtuese punësimi, krejt këto për përfitime individuale dhe interesa vetjakë.

Versione të ndryshme të rrëfimeve të tilla dalin nëpër media. E megjithatë, rrallëherë me ndjesinë e urgjencës ose të vendosmërisë që këto çështje kërkojnë. Refuzimi i një kthimi të plotë në realitetet parapandemike mund të bëhet korniza përmes së cilës një riimagjinim i jetës jo vetëm parashikohet, por edhe kërkohet me ngulm.

 

Trupi, Vendi, Zëri

Kjo na sjell te “Qysh po t’shkon Jeta?” – pyetja që po e shtrojmë në K2.0 me synimin që të kujtojmë, të rebelohemi dhe të riimagjinojmë gjithçka përreth nesh.

Dhe këtë po e bëjmë duke u përqëndruar te “Trupi, Vendi dhe Zëri”, si tri temat ku përpjekjet për kontroll, dominim dhe pushtet janë veçanërisht të shpërfaqura. 

Trupi, që përveçse rëndom kuptohet në rrafshin e ekzistencës biologjike, shoqërisht e politikisht tepër shpesh trajtohet si objekt që duhet rregulluar. Trupave u përshkruhen seksi, gjinia, raca, etnia e të tjera tipare dhe të njëjtit përbuzen kur shikohen përmes vlerave që të tjerët u mveshin atyre, në përpjekje të vazhdueshme për t’i menaxhuar. Ndërkohë, për të pasur liri të zgjedhjes ose të vetidentifikimit duhet negocim e luftë e vazhdueshme.

Vendi, hapësira për të eksploruar jo vetëm ndjenjën e përkatësisë, të refuzimit ose të dëbimit, por edhe mënyrën se si ndjesitë e tilla janë pjesë e ndërlikuar e projekteve ekonomike e politike për të na e përcaktuar ekzistencën: kush ka qasje në një vend që ta quajë shtëpi dhe me çfarë çmimi? Kush dhe sa mund të marrë pjesë në krijimin e një qyteti, qyteze a fshati? Kush mund të përfshihet në luftën kundër shkatërrimit të mjedisit, si shtëpi rreth nesh dhe me sa siguri?

Dhe përfundimisht, Zëri, që përmblidhet te njohja, përdorimi dhe moskompromentimi i qenies e agjencisë së tjetrit, veçmas përballë forcave që synojnë ta heshtin ose ta shpërligjin kritikën. Sepse çdo rrëfim, përvojë a këndvështrim jokonformist është zë që kërkon njohje.

Në këto tri tema, media dhe zgjedhjet që bëjmë për çështjet që duhet të fitojnë epërsi karshi tjerave, cilat përvoja shënohen, si angazhohemi në përshkrimin e tyre dhe përcaktimin e konteksteve brenda të cilave vendosen, janë kyçe dhe kërkojnë vetëshqyrtim të vazhdueshëm.

Prandaj, si pjesë të karnivalit tonë mediatik katërditor, përpiluam një program me zëra të jashtëzakontë e frymëzues që do të ndajnë pikëpyetjet, sfidimet dhe të rimenduarit e asaj se si flasim dhe e përjetojmë trupin, vendin dhe zërin.

Për ta nisur këtë rrugëtim, seksioni i mëposhtëm ofron një varg reflektimesh dhe këndvështrimesh nga disa prej nesh në K2.0, me eksplorime përvojash personale dhe përplasjesh me mënyrën se si ndërthuren çështjet mbi trupin, vendin dhe zërin në shumëçka nga jeta jonë e përditshme.

 

Një tregim për dhimbjen

Nga Aulonë Kadriu

 

Ajo është dita që kapërcen natën”

 Të ndërprera. Unë dhe Ajo. Dhe ky është një tregim për dhimbjen.

 

“Ajo është një mijë erëra që fryjnë

Është shkëlqim diamanti në borë

Është dritë dielli në kokërr të pjekur,

Është shi i butë i vjeshtës.

Teksa zgjohem me heshtjen e mëngjesit,

Është nxitimi i vrullshëm që ngjitet përpjetë

i zogjve të qetë që fluturojnë përqark,

Ajo është dita që kapërcen natën.

Mos i rri

Te varri, duke e qajtë

Ajo s’është aty,

Ajo s’ka vdekë”.

 Ajo s’ka vdekë. Ai e ka vra.

 

Përshtatë nga Mary Elizabeth Frye “Mos më rri te varri të më qash”

TRUPI I SHKUAR, TRUP I NDRYSHUAR

Nga Aulonë Kadriu

 

Në përpjekje të kotë për ta ruajtë trupin tim, shkova për not atë ditë. Ditën kur ajo vdiq. Kot, më vonë e kuptova. Kot është fjala që e përshkruan luftën time të pakuptimtë për t’u ruajtur, kur ajo luftonte për mbijetesë. Të ruhesh dhe të mbijetosh. Të jesh dhe të mos jesh. Unë duke qenë dhe ajo duke mos qenë. Unë zgjodha të ruaja; ajo kurrë nuk zgjodhi të luftonte për mbijetesë. Nga të gjitha betejat që njeriu zgjedh t’i luftojë, jam fort e sigurt se mbijetesa themelore nuk është një prej tyre.

Teksa trupi im e mundte ujin, zhytur në iluzionin e lirisë, ajo nuk pati rrugëdalje. Unë qëndroja mbi ujë, derisa asaj i avitej një stuhi. Ajo u privua nga kontrolli. E paralizuar, e tërhiqnin teposhtë. Dikur, u fundos.

Ai, pesha e padurueshme që e ngrinte teposhtë. Ajo, një tjetër martire e një beteje që nuk e zgjodhi. Ai tashmë e kishte vrarë. Unë s’ja kisha haberin. Ende jo. Duke jetuar në rendje të kurthuruar për liri, me çaste të shkurtra lumturie, s’ja kisha haberin se bota po shembej. Po bëhej copë të mprehta që s’kishin mbrri te unë, ende. Stuhia kishte ardhë. Duke marrë e nxjerrë frymë, nuk dija se atë e kishin vrarë e mua më kishin lënë gjallë dhe se kjo do t’ishte e vërteta që do t’më joshte drejt fundit.

Duhet ta vazhdoj notin. Duhet të zgedh ta mbaj kokën përmbi ujë. Zgjedhja ishte luks për të. Duhet ta mbaj kokën përmbi ujë ashtu që, mbase, një ditë zgjedhja do të vijë më kollaj.

Trupi m’u lig. I pafuqishëm. Por, unë isha gjallë. Ajo jo. Ajo ishte dhunuar. E vdekur. Në një kuti. Unë u theva. Ai ia mori jetën asaj e timen e shkundi, prej kilometrash e kilometrash larg. Ajo u zhduk. Sa çel e mshel sytë. Me një të shtënë. Në sekondë. Ja ku ishim. Dy trupa në orbitë, trazuar nga tekat e një burri. Njëra gjallë, tjetra vdekur. Dy trupa. Njëra e detyruar të vdiste. Tjetra e detyruar të jetojë duke vënë në dyshim krejt ekzistencën e vet.

Kur njeriu ka një përvojë jashtëtrupore, zakonet e kësaj dynjaje vihen në pikëpyetje. Trupi që mundohem ta ruaj dhe ta mbroj, në botën aq të etur për ta pronësuar – u ndërrua. Përgjithmonë. U ndërrua, që të mos pengohej më nga zakonet. Trupi im do të ngadhënjejë. Në një botë të re të formësuar nga trupa si i imi. Trupa si i saji. Formësuar nga trupa që nuk do të pronësohen prej askujt. Për trupat që i humbëm.

Ecje për një jetë ndryshe

Nga Nidžara Ahmetašević

Iu deshën pesë vjet e dhjetë muaj të arrinte në Spanjë nga India ta shihte vëllain. Përveç prej Indisë për në Turqi, pjesën tjetër të rrugës G. e bëri në këmbë.

Kur arriti në Turqi, u nis në këmbë drejt veriut, kah Greqia. I shkuan gjashtë ditë. Pasi hyri në Greqi, në BE, shpresoi se udhëtimi mori fund dhe se do të ishte në gjendje ta fillonte jetën atje, të gjente punë, të merrte një status. Dy vjet nuk ndodhi asgjë. G. vendosi të vazhdonte në drejtim të Spanjës, ku i jeton i vëllai. 

Duke u nisur nga Greqia, e përshkoi në këmbë Maqedoninë e Veriut dhe Serbinë, pastaj kaloi lumin dhe hyri në Bosnjë e Hercegovinë. Aty u bllokua deri në mes të qershorit sivjet. Gjatë asaj periudhe, u përpoq 21 herë ta luante lojën: udhëtimin e rrezikshëm në BE nëpërmjet kufijve të gjelbër.

Ndërsa ishte në Ballkan, policë të ndryshëm e shtynin mbrapa, kryesisht nga ana tjetër, ajo e BE-së. Pengesa në rrugë i kishte edhe muret, telat, qentë e policisë, e aq shumë herë e rrihnin sa iu bë gjë normale. I mohoheshin vazhdimisht të drejtat themelore, e shpesh edhe ushqimi e uji.

Më në fund, kah mesi i qershorit, G. u përpoq për herë të fundit ta luante lojën. Nëse dështon, do të kthehet në Indi. I zgjati 18 ditë dhe e çoi nëpër tri vende. E në fund – me këmbët e veta, që dukeshin të zbathura meqë këpucët dikur iu bënë copë-copë – arriti në Itali dhe vazhdoi fill drejt Spanjës.

Loja tani ka mbaruar për G-në dhe më në fund ka mundësi ta nisë një jetë të re.

G. është një ndër të shumtët që i bien në këmbë Ballkanit për të gjetur një vend ku do të jenë të sigurtë e do të kenë shans për jetë më të mirë. Këmbët e tyre mbartin rrëfime mbi jetën në një botë kufijsh të mbyllur, një botë në të cilën nuk jemi të barabartë. Është kjo një botë në të cilën disa prej nesh, vetëm për të parë një anëtar të familjes që jeton në shtet tjetër, duhet ta luajmë lojën në të cilën jetët tona janë zhetona me të cilët luan tjetërkush.

Që nga viti 2015, kur u bë korridor i migrimit për në Evropën Veriore e Perëndimore, njerëzit e zakonshëm përshkojnë rrugën e Ballkanit me qëllimin që ta përmbushin ëndrrën evropiane. Vijnë nga Afganistani, Eritrea, Siria, Palestina, Nigeria, Kongoja, Turqia, Kina, Libia… Ecin nëpër fusha, pyje, male, lumenj… Ndonjëherë mbi 16 orë në ditë. 

Këmbët u bëhen plagë të hapura.

Në faza të caktuara të udhëtimit, takojnë njerëz që u ndihmojnë dhe ndonjëherë u japin këpucë të reja, ndonjëherë ndihmë të parë, e ndonjëherë vetëm buzëqeshje dhe pak ushqim. Ata që ndihmojnë, shpesh ndihen po aq të pafuqishëm sa këta që ecin, pasi që të dy palët përballen me një politikë mizore të kufijve të mbyllur.

“Po dhemb”, përsërisin shpesh njerëzit që ecin. Kjo vlen jo veç për dhimbjen fizike, por edhe për atë që do të mbetet me ta për kohë të gjatë si kujtesë e kështjellës Evropë, që është shpesh më e fortë se ç’mund t’u durojnë trupat. 

Jetët dhe liritë ua kontrollojnë të privilegjuarit, ata që mund të shkojnë kudo që të duan, që ecin vetëm kur ua ka qejfi. Ata jetojnë në një botë pa kufij, duke besuar se janë të vetmit me të drejtën për atë lloj lirie. Kërkojnë “korridore humanitare”, hapin kampe refugjatësh që u ngjajnë atyre të robëve, mbledhin këpucë e rroba të vjetra dhe ua sjellin të privuarve nga jeta dhe liritë themelore.

“Këmbët më dhembin, por e di që do të kalojë,” më tha Y. i ri kur u takuam në Sarajevë, pasi u nxor nga kufiri i BE-së në tentimin e pestë. U përpoq të hynte në BE nga Rumania, por e ka ndaloi policia dhe u mundua t’ia thyejë eshtrat. Pasi e dëbuan, policia serbe vijoi detyrën e hidhët të shpërndarjes së mesazhit se migrantët dhe refugjatët nuk janë të mirëpritur në BE.

Y. do të provojë sërish, nga BeH në Kroaci.

“Më dhemb, motër dhe jam lodhë. Nuk më duhet gjë. Vetëm të shkoj. Vetëm kaq”, më shkroi me anglishten e tij të dobët.

Këmbët e plagosura i kanë si pamjet e Evropës së re, të asaj në të cilën jetojmë sot. Pamje të një makthi që po zgjat së tepërmi.

VENDI QË KURRË S’E PATI, VENDI QË UNË DUHET TA GJEJ

 

Shkova në shtëpi, në vendin e sigurt që ajo s’e pati kurrë. Vendin e sigurt ku nuk mundi të paktën të vdiste. Ishte larg të dyjave, shtëpisë dhe të mosvdekurit. Ajo, si shumë gra të tjera, kurrë nuk e shijoi kurrkund një trohë rehatie. Ato jetojnë – nëse dhe kur jetojnë – të zhvendosura.

Mund të ketë vende më të mira me vdekë, por nuk ka vende të mira me u vra.

Ajo u vra në vend të gabuar. Në vend të paligjshëm. Nga trup i gjallë, zë plot shpresë, u bë trup i vrarë i një gruaje migrante sa çel e mshel sytë. Fati u përmbys. Udhëkryq i pashpresë. Edhe një herë e zhvendosur. Përjetësisht e vazhdimisht e ekzekutuar. Në botën që ngutshëm i ndjek lajmet e po aq ngutshëm harron, ajo nuk u bë lajm. Në botën e etur për skandal, vdekja e saj nuk ia doli të paktën të skandalizonte. Në botën e etur për përralla të përgjakshme, e saja ishte e padëshiruar.

E pamjaftueshme për kryetituj atje. E pamjaftueshme për kryetituj këtu. E unë duhej t’ia gjeja një vend brenda vetes, një vend ku ajo mund të pushonte në paqe. Dhe një vend në botën që nuk ia dha as edhe një minutë qetësie asaj. Një vend ku të jetë trup, të jetë zë.

Ajo nuk ishte lajm. Ajo u bë ballina e jetës sime, kryetitulli i saj, përkufizimi i saj.

Ka qenë e shkruar. E shkruar mund t’ketë qenë secila vdekje tjetër që e kam parë në jetë. Mësohemi ta praktikojmë jetën; bile e quajmë art. Por kurrë nuk mund ta praktikosh vdekjen. Teksa nuk mund ta mësojmë të pamësueshmen, atë që kurrë nuk na u tregua, mësohemi të jemi të përgatitur. Ta rrnojmë jetën duke ditë se vdekja do të jetë ndodhi e kohëpaskohshme, por e vazhdueshme. E teksa kurrë nuk mund të përgatitemi për jetën, edhe më pak përgatitemi për vdekjen. E prapëseprapë, njerëzit bëjnë gjithçka njerëzisht të mundshme për ta lehtësuar dhimbjen e humbjes së përhershme që vjen me vdekjen.

Por, ajo nuk duhej të vdiste. Çka bëhet kur dikush që ka jetuar çnjerëzisht vritet çnjerëzisht? Ne të mbeturit përballë vrasjes, a ka mënyrë që të dalim prej saj të plotë?

Unë them po. Me hezitim, por po. Por duhet të pajtohesh me ndërprerjen. Sepse vrasja nuk është si vdekja. Ajo ndërhyn. Ndërpret. Dhe të duhet të kyçesh prapë në jetë.

Nuk je më i njëjti pasi dikush që e ke dashtë vritet. Pasi dikush që e ke njoftë vritet. Dikush i/e njohur. Dikush që e ke pasë në listën e kontakteve të telefonit. Dikush që të ka dërguar email, qoftë një të vetëm. Të bëhet e pamundshme të flasësh për jetën pa rrëshqitur te vdekja, procesi i vetëm të cilit nuk i nënshtrohesh dot dy herë. Nuk mund të kesh vdekje të keqe një herë, e mandej ta planifikosh një më të mirë. I vetmi proces i pakthyeshëm.

Edhe unë, që ma merrte mendja që e kisha zotëruar artin e jetës, e bile bile që mendoja se jeta ishte art në radhë të parë, gjithnjë mendoja se humbja e ka njëfarë rendi. Dhimbje. Mërzi. Shërim. Mbledhje të vetes. Jetesë. Dhe mendoja se vdekja ishte atje. Jo këtu! Kjo është tronditja e parë. Vrasja e saj ndryshoi të gjitha rendet e vdekjes. Nëse vdekja ndonjëherë dukej lineare, e jotja kishte amplitudë të çmendur. Valë. Lakore. Lëvizje të hallakatur. Lart e poshtë. Lart e poshtë. Vdekja e saj më tëhuajsoi nga vetë gjuha ime. Nga reagimet trupore. Shprehitë e mia. Nuk u përballa me të sipas kushteve të mia. Ajo nuk vdiq sipas kushteve të veta.

Vdiq sipas kushteve të një burri. Ai ia zgjodhi shtegun e jetës. Ma zgjodhi shtegun e jetës.

Gjuha e refuzon vdekjen e saj. Vdekja dhe emri i saj s’mund të jenë në një fjali. Prandaj ajo sot është anonime. Është anonime sepse nuk është e vetmja. Është anonime sepse ka kaq shumë emra. Është anonime sepse është kaq e pranishme. Ajo nuk ka vdekë. Është vra.

Nga një shtëpi te një (e dikujt) tjetër

Nga Jack Butcher

Vendimi për t’u larguar nga Prishtina më zuri disi në befasi.

I detyruar të zgjedh mes të qenit i mbyllur për kohë të pacaktuar, i vetëm në qytetin që ma kishte rrëmbyer zemrën para pesë vjetësh, dhe nisjes për në një katund të mënjanuar nga një jetë e dikurshme dhe gjithnjë e më e largët, ky nuk kish qenë instinkti im i parë.

S’kisha ndër mend të largohesha, ndërsa atë të premte, më datë 13, u njoftuan rastet e para të COVID-19 teksa isha ulë me kolegët që punonin vonë në zyrë për ta nxjerrë lajmin. Dhe ende nuk e kisha menduar të nesërmen, ndërsa lëviznim nëpër hullijtë e imponimit të kufizimeve të reja sjellë brenda nate e që kufizonin pothuajse çdo fushë të jetës së qytetarëve.

Mirëpo, pas disa telefonatave të lemerishme – e goxha emocionuese – me familjarët e mi në Mbretërinë e Bashkuar, pasi kishin marrë paralajmërimin e ndryrjes dhe mbylljes së kufirit, tërheqja drejt rrënjëve m’u duk dërrmuese në çastin e një pasigurie të tillë gjithërruzullore.

Me pak orë të mbetura para se kufijtë të ndryheshin e me linjat ajrore që vrikthi i anulonin fluturimet, hodha dëshpërimisht ato që munda nga jeta në një çantë shpine dhe, në pikë të natës, mësyva aeroportin. Pak orë më vonë, ende i tronditur, u ngjesha në një ulëse avioni në fluturimin e fundit nga Kosova dhe vështrova teksa dritat vezulluese të shtëpisë sime të adoptuar po më zhdukeshin përposht, i pasigurt se kur do të mund të kthehesha.

Dhe qe tek isha, mes rrëzave me kodrina të një Parku Kombëtar të mënjanuar e të përthyer, në katundin e përçudshëm anglez ku isha rritur, por që nuk e kisha quajtur shtëpi tash e një dekadë. Tingujt e njohur të tallavasë e të hip-hopit që cirkonin pa turp nga trafiku i ngjeshur, u zëvendësuan nga zhaurimat e herëmbashershme të makinës kositëse të fqinjit andej poshtë luginës; ritmin e ezanit në pjesën e vjetër të qytetit e zëvendësuan ligjërime zogjsh këngëtarë që kërkonin ushqim për të vegjlit.

Pjesën më të madhe të asaj pranvere e kalova në mohim, duke ua shpalosur pak njerëzve spazmat e vendimit për t’u arratisë; sa më pak veta që e dinin, aq më lehtë do të kthehesha në shtëpinë e braktisur. Ndaj, sikur ta zbusja fajin për largimin me të parën shenjë të krizës, iu mvesha çdo aspekti të mundshëm të jetës nën ngujim atje në Prishtinë, që nga shqyrtimi i hollësishëm i kufizimeve të fundit që lidheshin me pandeminë e deri te organizimi i ahengjeve online për miqtë.

Një pjesë e kësaj nënkuptonte edhe kredhjen më thellë se kurrë në punën time si redaktor në K2.0.

Tani, ndërsa me kolegët rrekeshim të kuptonim se ç’nënkuptonte kjo hallakatje e përnjëhershme për punëtorët, nënat vetushqyese dhe individët që tashmë rropateshin me shëndetin mendor, u ndodhëm duke mbuluar edhe krizën politike të njëkohshme. Meqë qytetarët qenë ngujuar nëpër banesa dhe ishin të pafuqishëm të vepronin, marrëveshjet e errëta nga aktorët lokalë, bashkë me grahmat e fundit dëshpëruese të administratës Trump në ShBA, paturpësisht rrëzuan “Qeverinë e shpresës” të sapozgjedhur në Kosovë.

Zemërimi, mosbesimi dhe ndjenja e thellë e padrejtësisë që ndaja me miqtë dhe kolegët në Kosovë ishin vështirë të pajtueshme me botën e qetë dhe të avashtë në të cilën banoja fizikisht. Në dhomë, gjatë video-thirrjeve, flisja për rrëzimin e qeverisë dhe grushtin e shtetit, ndërsa jashtë dritares, nën shoqërimin e biskotave të sapopjekura, diskutoheshin sythat e aguliçeve ose mbyllja e kafenesë së katundit.

Mund të ketë pasë tek-tuk llafe për Shëndetin e Kryeministrit Boris Johnson ose për një tjetër kontratë urgjente të dyshimtë, lëshuar ndonjë dosti të ndonjë ministri, dhe dështimi i gjithëpranishëm pas Brexit-it pashmangshëm vërtitej diku poshtë sipërfaqes. Megjithatë, shumicën e kohës e bllokoja këtë zhurmë, duke e parë si të imët kundrejt çështjeve shumë më të ngutshme në shtëpi, në Kosovë. 

Këmbëngulja që miqtë në Prishtinë të më nxirrnin jashtë – përmes telefonave – nëpër ballkone çdo mbrëmje, për t’iu bashkuar protestave të natës ndërsa qytetarët cakërronin tenxheret, fëlteret ose çkado që t’u binte në dorë, për ta shënuar kundërshtimin përballë rrëzimit tinëzar të pushtetit. Ndërkohë, një herë në javë, dilja në rrugën e përparme bashkë me të gjithë fqinjët, për t’i duartrokitur gjithë mirësjellje punonjësit e palodhshëm shëndetësorë britanikë, ndërkohë që numri i rasteve, i vdekjeve dhe i shtrimeve në spitale po rritej me ritme alarmante.

Në ato çaste të solidaritetit të parashkruar kombëtar, ishte e vështirë të mos i mërija njerëzit rreth vetes, që rreshtoheshin anëve të rrugës së përbërë kryesisht nga shpi të veçuara dhe njëkatëshe, të gjitha të rrethuara bukur nga kopshte të stërndrequra. Të gjithë edhe mund të përballeshim me të njëjtën pandemi, por ç’dinin ata për frikën ekzistenciale me të cilën përballeshin të afërmit e mi, tashmë të shkëputur kushedi deri kur në tjetrën anë të kontinentit? Pandemia mund t’u ketë sjellë pasiguri në jetë këtyre fqinjëve, por ç’ishte një grimë pasiguri në mes të atij luksi aq të dukshëm?

Refuzimin që ia bëja rrethinës e shtriva edhe mbi bukurinë e mjedisit natyror të përkorë rreth vetes. Si mund ta meritonte një vend, që kaq pak i bëhej vonë për pjesën tjetër të botës, të ishte kaq mahnitshëm i përkryer me shtigje të lashta gjarpëruese, bollëk lulesh pranverore dhe gjelbërim të harlisur krejt kah rrok syri? Si mundej një vend, që gëlonte nga jeta e pafundme, të shkëputej aq shumë nga ata që vërtet vlerësonin ç’do të thoshte me qenë gjallë?

Duke mos dashur ta pranoja konformitetin e rehatshëm vendor dhe i pazot për të bërë gjë ballas padrejtësisë, iu përvesha një aksioni natën vonë në përpjekje për t’i tundur gjërat. Kisha bërë çmos që t’i ruaja energjitë në muajt e parë të pandemisë në Britani, duke mos bëzajtë teksa qeveria konservatore keqmenaxhonte reagimin, fillmisht duke e shpërfillë kanosjen, pastaj duke e nënvlerësuar, para se përfundimisht të ngatërrohej në një varg veprimesh kaotike dhe shpesh katastrofike. Por, pas një shembulli veçmas të shpifur të krahmbajtjes, hipokrizisë dhe pandershmërisë, bëra posterin tim me deklarata sfiduese mbi “të vërtetën”, “besimin” dhe “demokracinë” dhe u përvodha nëpër terr për t’i ngjitë anoniminisht kopjet nëpër fshat.

Megjithatë, me kalimin e kohës, ndërsa kaloja nga posteri që zbehej ngadalë në dritaren e kabinës së telefonit gjatë shëtitjeve të mia ditore, nisa të hetoja njëfarë ndjenje shqetësimi rreth kësaj. Jo se ndjenjat rreth çështjeve që po protestoheshin më kishin ndryshuar – nuk ishte kjo. Por në një bashkësi të vockël e ngusht të lidhur si kjo, ku çështjet e “të vërtetës” dhe “besimit” ishin përvoja të jetuara që ndërlidhnin njerëzit nga të gjitha sferat e jetës, vrisja mendjen nëse kjo ishte vërtet mënyra e duhur për ta përdorur zërin.

Kisha mësuar nga puna e mbulimit të protestave, bisedave dhe diskutimeve, se sfidimi parimor e kishte vendin e vet. E ndërsa gradualisht nisa të përfshihesha me një numër çuditërisht të larmishëm fqinjësh përreth, m’u kujtua se dialogu dhe dhembshuria janë po aq të rëndësishëm për ta ndikuar ndryshimin – pa këto, bllokohemi brenda fluskave tona dhe nuk ia dalim të shohim se shumica dërrmuese po e bëjnë atë që munden në mënyrën e vet.

Me kryeneçësi besoja, sapo qeshë kthyer, se katundi i fëmijërisë nuk kishte më kurrgjë për të më mësuar. Megjithatë, në mënyrën e vet të veçantë, çdo shtëpi lë gjurmët e veta.

Ç’mësova vetë duke i aftësuar vajzat të luftojnë

Nga Bronwyn Jones

Mund t’jua them saktë se pse shumë njerëz nuk duan që gratë të merren me sport: sepse është karburant për dufin e saj. Duf gëzimi, zemërimi e fuqie. Na tallin për këtë pothuajse në çdo aspekt tjetër të jetës. Por në sport, gruaja ndihet më e fortë, më e aftë, më e zgjuar; mund të luftojë dhe të ndiejë gëzimin e fitores dhe pikëllimin e humbjes – ia del të jetë vetvetja. E bota mashkullore nuk ka rëndësi. Trupin përnjëherë e ka veç të sajin. Nuk është aty për t’u gjykuar, për t’u vështruar a kontrolluar prej të tjerëve, por veç për vetveten dhe lumturinë e saj.

Në një pikë, i ndajmë djemtë nga vajzat në sport, jo pse vajzat nuk janë “mjaft të mira” ose “mjaft të forta”, por sepse ndryshimet fizike natyrore krijojnë nevojën për kategori. Njerëzve u pëlqen të pohojnë se ky ndryshim kategorik krijon ndryshim në cilësi. Por kjo vetëm që të mund t’i mbajnë gratë dhe vajzat larg sportit dhe të na i kontrollojnë trupat.

Gjithçka mund të ndryshojë kur djali shikon vajzën me të cilën ka vite që luan dhe i thotë: “Jam më i madh dhe më i fortë se ti”. Ose kur djemtë e shkelin, a nuk ia pasojnë topin, sigurohen që ajo ta dijë se nuk duhet të jetë aty. Dhe ne pyesim veten, kush rrit djem të tillë? Që të jenë abuzivë dhe policë të trupave dhe lirive të grave. Edhe kur janë vetëm adoleshentë. Të gjithë ne e bëjmë, në një mënyrë a tjetër.

Puna është – dhe kjo është diçka që shumëkush s’e kap – nuk ka shumë ndryshim midis trupave të djemve dhe vajzave të reja. E ndonëse forca dhe shpejtësia janë me rëndësi, po kaq janë aftësitë, zgjuarsia dhe teknika. 90% e sportit është në mendjen tuaj. Pra, kur rrimë e pandehim se trupat mashkullorë janë më të mirë se trupat femërorë, këtu fajet i kemi ne.

Mendoja se brezi i ri nuk do të merrej më me këtë, e se vajzat nuk do të duheshin më të luftonin me djemtë. Por, para pak kohësh e pashë të ndodhte sërish.

Ka disa vjet që u mësoj fëmijëve ragbi. Siç është normale kudo në botën e ragbit, i mësoj vajzat dhe djemtë bashkë derisa të fillojnë t’i vënë pajisjet. Vetëm kur godasim njëri-tjetrin, atëherë ndahemi.

Ndarja e fëmijëve para se të fillojë bartja e pajisjeve do të ishte për mua pranim i dështimit për t’ua mësuar vlerën e barazisë. Do të nënkuptonte se nuk ia kam dalë të sigurohem që të gjithë fëmijët të vijnë bashkë si të barabartë, e që vajzat ta dinë se e kanë një vend në sport.

Shqetësohesha kur vajzat e braktisnin sportin gjatë adoleshencës. Vajzat vihen nën trysni gjatë kësaj moshe, trysninë për t’u konsideruar tërheqëse, të disponueshme ose të mbara. Këto trysni mund t’i bëjnë vajzat që papritmas të heqin dorë nga sporti. Sepse, vajza që dëshiron ta qijë secili djalë nuk ndeshet nëpër fushëlojë.

Pra trysnia vazhdon, sidomos në Kosovë, ku me gjithë zotësinë e krenarinë në sport, pakgjë investohet te bazat (aty ku nisin gjithë ata kampionë) e edhe më pak te vajzat.

Duke i ditur gjithë këto, mendoja se isha gati t’i mësoja vajzat e mia të tërboheshin kundër kësaj dhe ta kanalizonin këtë në sportin e tyre, për të kërkuar barazi me djemtë.

Por në fund, dështova. Ua mbajta vajzave fjalimin motivues dhe u thashë ta ruanin vendin e vet e të ishin të forta, sepse janë më të mirat. U thashë djemve se abuziviteti i tyre ishte i turpshëm dhe u dhashë leksione për sportivitetin. Por në fund i ndava djemtë nga vajzat, që vajzat të mos duheshin të dëgjonin më se nuk ishin mjaft të mira, megjithëse më shpesh sesa jo, më të mira ishin.

Si mund të flasim për përparimin, kur vajzave ende u thuhet e njëjta që ma thoshin mua dikur?

Nuk mund të themi se kemi përparuar, sepse përparimin e kemi të përkohshëm dhe të kufizuar – vetëm pak gra merakosen për ‘tavanin e qelqtë’. Por edhe ai privilegj po aq lehtë mund të rrokulliset teposhtë. Hiq mënjanë aktivizmin online, ligjërimin e avancuar akademik ose marshimet në Ditën e Gruas, gratë janë ende në të njëjtin vend ku kemi qenë gjithmonë. E mashtrojmë veten, por nuk e mashtrojmë botën. 

ZËRI I HESHTUR, ZË I ZHVENDOSUR

 

Çka më zemëron është se ajo përpiqej të jetonte më mirë. Pothuajse ishte duke ia dalë. Siç përpiqet gjithkush gjithmonë, përpiqet për sa t’ketë frymë.

Dhe ndërsa ajo përpiqej, e fikën. E shkëputën. E ndërprenë. E heshtën. Si të ishte TV i zhurmshëm në një vend të qetë. Dikush tjetër i mori vendimet. Jo Zoti. Do të doja të kish qenë Zoti, ose diçka tjetër. Ndonjë aksident rruge. Ndonjë sëmundje e pashërueshme. Dhe ky duhet të jetë mallkimi më i keq, të lutesh për një vdekje tjetër, pa mundësinë për tjetër jetë.

Por unë ende mund ta zgjedh jetën, zgjedhje nga e cila ajo u privua, bashkë me trupin, vendin dhe zërin e saj.

Trupi i saj u morr, i imi u ndërrua. Vendi i saj u humb, i imi u shkund. Zëri i saj u hesht e timin më duhet ta gjej. Dhimbje. Dhimbje. Dhimbje. Dhimbja në valle me mllefin. Por së pari, dhimbja. Ajo u vra. Merr frymë e qite jashtë. Vazhdo të notosh derisa të davaritet stuhia. E nëse jo, do ta ndërtoj një diell të ri. Një që na ngroh të gjithave.

Merr frymë e qite jashtë. Ndalu. Pranoje dhimbjen. Çelju derën të këqijave, një herë e përgjithmonë. Pranoje brenda dhe lëre të dalë. Lëre dhimbjen të vallëzojë me mllefin. Por mos iu bashko koreografisë. Mbyte gëzimin kur gëzim nuk ka, kur nuk ka arsye për të qenë i lumtur. Pranoje dhimbjen. Mos kërce.

Nuk do ta kërcejmë vallen e orkestruar nga tjetërkush. Nuk do të kërcejmë në botën e prishur që pret të kërcejmë teksa na i eskploaton trupat. Na detyron të kërcejmë. Na detyron të dalim nga trupat, zërat, vendet tona. Ne nuk do të kërcejmë.

Do ta ndalim muzikën.

Që zëri që m’ia thotë emrin, të mund të ndihet.

Që zëri që m’ia thotë emrin, t’ua shprishë lehtësinë atyre që vrasin dhe atyre që këqyrin në heshtje.

Që zëri që m’ia thotë emrin, të mundet një herë e përgjithmonë

Të trazojë.

Të zhvendosë.

Realitetin e marrë si të mirëqenë.

Që zëri që m’ia thotë emrin

Të mund ta arrijë,

nën tokë!

Te

Trupi i saj.

Vendi.

Zëri.

 

Që zëri të më ndihet.

 

Zëshëm.

 

Që zëri të më jehojë

E të mbetet i paharruar. I paharrueshëm.

Autorët: 

Besa Luci
Aulonë Kadriu
Nidzara Ahmetasevic
Jack Butcher
Bronwyn Jones

Redaktimi:

Daniel Petrick

Fotografia:

Atdhe Mulla

Video: 

Agon Dana

Tipografia dhe ilustrimi:

Arrita Katona

Produksioni:

Dibran Sejdiu

Zëri:

Studio 11